Ünsüz Benzeşmesi Nedir? - Serkan Hüseyin Atay
Dil Bilgisi

Ünsüz Benzeşmesi Nedir?

Ünsüz  Benzeşmesi Türkçemizde zor gibi görünen ayrıca oldukça önemli  bir yere sahip dilbilgisi konularından biridir. Süreksiz yumuşak ünsüzlerin sertleşmesi olarak da  ifade edilir. Bu yazımızda ünsüz uyumu  olarak nitelendirebileceğimiz ünsüz benzeşmesi hakkında bilgiler vereceğiz.

Ünsüz sertleşmesi olarak da bilinen bu dilbilgisi konusu öğrenciler arasında “ fıstıkçı şahap ” kuralı olarak da bilinir. En kısa ifade biçimi ile ünsüz benzeşmesi  ,  sert ünsüzler ile biten cümle sonlarına  yumuşak ünsüzlerin  gelmemesi  olayıdır.  Sözcüklerin son kısımlarında ki yumuşak ünsüzler yerini sert ünsüzlere bırakır. Sözcükler bu şekilde tamamlanmalıdır. Bu dilbilgisi konusu sınavlara giren öğrenciler  ve edebiyat ile ilgili olan kişiler açısından oldukça öneme sahiptir. Cümlelerin daha düzgün telaffuz edilmesini sağlar. Bu şekilde kolaylaştırıcı etkisi vardır dersek yerinde olacaktır.

Ünsüz Benzeşmesi Özellikleri Nelerdir?

Sert ünsüzle bitmiş olan kelimeler  ( sert ünsüzler olan harfler  f – s – ş – h – t – ç – p – k  ) ,  c , d , g ile başlayan bir ek alırsa bu “ ç , t , k  ”  seslerine dönüşür. Bu duruma doğrudan ünsüz  benzeşmesi           ( ünsüz sertleşmesi ) adı verilmektedir.  Bu tanım doğrultusunda baktığımız da  sert  sessiz ile biten kelimelerin yine sert sessiz ile bitmesi gerekmektedir.  Bu şekilde olan  kelimeler üzerine asla yumuşak sessiz olan harfler gelemez.  Mesela yumuşak ünsüz  “  c , d , g  ”  gelemez  , onun dönüşmüş hali olan “ ç , t , k ” şeklinde gelir. Buna göre baktığımızda ;

  1. c ünsüzü ç ünsüzüne dönüşür .
  2. d ünsüzü t ünsüzüne dönüşür .
  3. g ünsüzü k ünsüzüne dönüşür .

bu şekilde bir değişim olduğunu söylersek doğru olacaktır .

Bu değişimleri göz önünde bulundurduğumuz da ünsüz benzeşmesi  ( ünsüz sertleşmesi ) oluştuğunu görmekteyiz. Türkçemiz de bütün kelimelerde bu dilbilgisi olayı gerçekleşmektedir , okuduğumuz metinlerden , kurduğumuz cümlelerden bu durumu anlamaktayız.

Şunu söylemekte fayda olacaktır  sert ünsüzlerle ( sert ünsüzler ç , f , h , k , p, t , s , ş )b iten sözcüklerden  hemen sonra  “ c , d ,g  ” ile başlayan bir ek gelirse  ki bu ekler  – ci , – ce , – cik  , – gi , – gin , – di , -de , – den  gibi eklerdir. Bu eklerin başında bulunan  “ c , d , g ” ünsüzleri  “ ç , t , k ” ünsüzleri  ile yer değiştirir ve sert ünsüzlerle değişmiş olur. Bunları vereceğimiz örneklerle daha net şekilde anlaşılır hale getireceğiz.  Örneğin :

Börek + ci değil  Börek + çi olmuştur.  Bu sözcüğe baktığımızda k sert ünsüzünden sonra gelecek olan c harfi yumuşak bir ünsüzdür. Onun yerine ( c yerine ) sert ünsüz olan ç harfi gelerek sözcük börekçi haline almıştır.

Sınıf + da değil ,  Sınıf + ta olmuştur.

Çiçek + ci değil  , Çiçek + çi olmuştur.

Üret  + gen değil , Üret + ken olmuştur.

Aş  + çı  değil ,  Aş + çı olmuştur.

Kurt + cuk değil  , Kurt + çuk olmuştur.

Dost  + ca değil , Dost + ça olmuştur.

Kardeş + ce değil ,  Kardeş + çe olmuştur.

At + dı değil ,  At + tı olmuştur.

Ağlat + dık değil ,  Ağlat + tık olmuştur.

Şafak + dan değil ,  Şafak + tan olmuştur.

Çalış + dır değil ,  Çalış + tır olmuştur.

Mayıs + da değil ,  Mayıs + ta olmuştur.

Tanış – dıkça değil ,  Tanış – tıkça olmuştur.

Yurt + daş  değil , Yurt + taş olmuştur.

Et +gi  değil ,  Et + ki olmuştur.

Seç + gin değil ,  Seç + kin olmuştur.

Yapış  + gan  değil , Yapış + kan  olmuştur.

Bu örneklerden sonra bu konuyla ilgili bazı önemli noktalara değinmekte fayda olacaktır.

Ünsüz benzeşmesi kuralı sayıların rakamla olan yazılışlarında da geçerlidir.  Rakamların okunuşları buna  göre olur ve okunuşu  “ p , ç , t , k , f , h , s , ş ” harflerinden biriyle bittiğinde , ekler içinde benzeşme olur  ve bu kurala uyulmaz ise yazım yanlışı meydana gelecektir.

Saat  05. 00 ‘ de geldim . ( Yanlış )

Saat   05.00 ‘ te geldim . ( Doğru )

Yukarıda söz ettiğimiz bu kural kısaltmalar üzerine gelen ekler için de geçerlilik gösterir. Örneğin :

TEDAŞ ‘ ta  ( Doğru )

BOTAŞ ‘ tan ( Doğru )

RTÜK ‘ ten  ( Doğru  )

TUBİTAK ‘ tan ( Doğru )

Sayıların yazımında da bu kural geçerlidir. Örnek verecek olursak ;  1923 ‘ te ( Doğru ) ,   64 ’ ten  (Doğru ) , 75 ‘ te ( Doğru ) , 1940 ‘ ta ( Doğru ) , 1960 ‘ ta ( Doğru ) , 1970 ‘ te ( Doğru ) vb.. şekilde çoğaltılabilir.

Birleşik sözcüklerde ve bazı terimlerde ünsüz benzeşmesi  olmaz .  Örneğin  : başbakan , dikdörtgen ,  üçgen vb.. örnek verilebilir.

Bağlaç olan  “ de , da ” konuşmada sertleşse de yazarken sertleşmez. Örneğin :  Sepet  de örmüş. ( Doğru )  Gidip de dönmemek var .  ( Doğru )

Bu anlattıklarımızdan da anlıyoruz ki Türkçemizde ünsüz benzeşmesi konusu oldukça önemli bir yere sahiptir.

Küçük Ünlü Uyumu Nedir?

Türklerin Kullandığı Alfabeler

TED

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu
Kapalı
Kapalı

Linkler: kızlara güzel sözler-amca sözleri-grup isimleri-kızlara iltifatlar-kuzen sözleri-kırmızı kalp anlamı-dede sözleri-kızlara güzel sözler-saxenda-kızıma güzel sözler-yeğen sözleri-yangın merdiveni-Instagram Türk Beğeni Satın Al-at isimleri-saxenda-bedava sohbet